Vit hava fingið kunnleika til, at veitarar kunnu stýra lutum og tøkni í frástøgu, uttan at eigari er vitandi um tað.

Musk sløkkir Starlink í Ukraina, hernaðarlig flogfø úr USA kunnu bert skjóta rakettir um framleiðarin góðkennir tað og Ísrael sprongdi samskiftisutgerð í Hamas hondum.

Enn fleiri dømi eru úr gerandisdegnum, vinnulívinum og trygdarpørtum samfelagsins.

Tað er gagnligt at skilja millum, tá ið ein veitari veruliga hevur brúkt sítt ræði, og tá ið skipanin bara gevur honum møguleikan.

1. Smarthús, hurðalás og hitastýring
Fjarstýrdur hurðalás
Um hurðalás er bundið at einari app og einum netservara hjá framleiðaranum, kann ein broyting í haldinum, ein steðgað í tænastu ella ein stong konta gera, at ávísar funktiónir ikki longur virka. Tað veldst um, um lásið eisini kann brúkast lokalt við lykli ella uttan net.

Fallið ræði: Kundin eigur lásin, men er bundi  at tøknini og tænastuni hjá øðrum.

Hitastýring og elskipanir
Um hitaskipan, ventilatión ella elstýring er bundin at einum skýntænastuveitara, kann ein netfeilur ella ein niðurlegging av tænastuni taka burtur fjarstýringina. Í ringasta føri kann eisini sjálvvirkandi stýring verða ávirkað.

Tað er tó munur á at missa appina og at missa sjálva hitaskipanina; summi tól halda fram at virka lokalt.

2. Bilar, ið framleiðarin framvegis kann ávirka
Elbilar og netbundnir bilar
Framleiðarin kann í summum bilum stýra uppdateringum, kortum, talgildum lyklum, haldum og ávísum funktiónum umvegis netið.

Um bilurin hevur fjarstýrdar funktiónir, kann framleiðarin hava størri ávirkan á brúkaran, enn eigaraskapurin einsamallur gevur ábending um.

Eitt týdningarmikið fyrivarni: hetta merkir ikki sjálvvirkandi, at framleiðarin kann steðga einum koyrandi bili.

Tøkniligar heimildir eru ymiskar frá bili til bil.  (themanifestarchive.com)

3. Tól, sum steðga at virka, tá ið veitarin gevst
Smarthús, ið eru bundin at einum net tænastuveitara
Insteon varð í 2022 eitt dømi um, hvussu ein tænastustonging kann gera netbundna smarthúsaskipan óvirkna, tá ið hon er bundin at servarum hjá veitaranum. Ljós, stýringar og sjálvvirkandi skipanir kunnu missa sínar funktiónir, um tær ikki kunnu virka lokalt. (Keystone Integration).

Fallið ræði: Veitarin nýtist ikki at sløkkja ávíst tól við vilja; tað kann vera nóg mikið, at tænastan, sum tólið er bundið at, hvørvur.

4. Landbúnaðartól og traktorar
Traktorar og landbúnaðarmaskinur
Nútímans traktorar hava tøkniliga stýring, forrit og diagnostikk, sum kunnu vera bundin at framleiðaranum ella góðkendum verkstøðum. Tað kann gera bóndan bundnan av framleiðaranum, tá ið maskinan skal umvælast, forritast ella dagførast.

Her er kjarnin ikki neyðturviliga ein fjarstýrdur steðgiknøttur, men at eigarin ikki hevur frælsi at umvæla og umsita maskinuna sjálvur.

5. Prentarar, blekk og toner
Prentarar við talgildum avmarkingum
Summir prentarar kanna blekk og tónara við elektroniskum flísum.

Framleiðarar kunnu eisini brúka forritsuppdateringar og haldsskipanir, sum ávirka, hvørjar patronir kunnu brúkast.

Fallið ræði: Tú eigur prentaran, men framleiðarin kann avmarka, hvørjar ífyllingarvørur tú kanst brúka, og hvussu leingi ávísar funktiónir eru tøkar.

6. Teldur, skýtænastur og fílar
Tínar egnu fílar — men á servara hjá øðrum
Um tú hevur skjøl, myndir og arbeiðstilfar liggjandi í einari skýntænastu, kanst tú vera bundin at kontuni, haldinum og reglum hjá veitaranum.

Um konta verður stongd, haldið endar, ella tænastan verður niðurløgd, kann atgongdin hvørva. Um tú bert hevur eina netbundna útgávu av einum forriti, kann eisini sjálvt arbeiðsamboðið gerast óvirkið.

Fallið ræði: Tú hevur skapt innihaldið, men ein annar kann í verki ráða yvir, um og hvussu tú fært atgongd til tað.

7. Telefonir og arbeiðstelefonir
Fjarstýrd læsing og strikan av dátum
Fyri at verja mistar ella stolnar telefonir kunnu eigarar og fyritøkur brúka fjarstýrdar funktiónir til at læsa telefonina ella strika dátur. Tað er eitt skilagott trygdaramboð, men um ein arbeiðsgevari umsitur telefonina, kann hann eisini hava víðari heimildir enn brúkarin heldur.

Tað avgerandi er, hvør hevur umsitingarrættindini: tú sjálvur, arbeiðsgevarin ella ein eksternur KT-veitari.

8. Dronur og landafrøðiligar avmarkingar
Summar dronur brúka GPS, landafrøðiligar dátur og forrit, sum avmarka flúgving nær flogvøllum ella øðrum avmarkaðum økjum. Framleiðarin kann eisini hava ábyrgd av kortum og forritsuppdateringum.

Tað kann vera neyðugt av trygdarávum, men vísir eisini, at eigarin ikki altíð hevur fullkomið ræði á, hvar útgerðin kann brúkast.

9. Hernaðarlig útgerð og vápn
Hetta er eitt av teimum mest álvarsomu dømunum.

• Forritsuppdateringar: Vápn og hernaðarskipanir kunnu vera bundin at framleiðaranum til dagføringar og viðlíkahald.

• Góðkenningar: Ávísar funktiónir kunnu krevja loyvi ella dátur frá øðrum skipanum.

• Eykalutir: Um bert framleiðarin kann lata ella góðkenna kritiskar lutir, kann hann ávirka, hvussu leingi útgerðin kann brúkast.

• Fjarstýring: Møgulig tøknilig heimild at avmarka eina funktión er tó ikki tað sama sum prógv um, at framleiðarin hevur eina fulla fjarstýring av øllum vápninum.

Ein grein í IEEE Spectrum hevur tikið upp júst óttan fyri, at fjaratkomiligar avmarkingar kunnu verða bygdar inn í elektroniskar lutir til hernaðarliga útgerð. Greinin gjørdi tó greitt, at ein av frásagnunum um slíka útgerð ikki kundi váttast sjálvstøðugt. (IEEE Spectrum)

Felags mynstur
1. Tú keypir ognina
Tú rindar fyri bilin, maskinuna, forritið ella tænastuna.

2. Ognin verður bundin at øðrum
Hon krevur net, loyvislyklar, servarar, uppdateringar ella serstaka góðkenning.

3. Ein annar fær avgerandi vald
Veitarin kann møguliga avmarka, steðga ella broyta funktiónir, hóast tú eigur útgerðina.

Hetta verður ofta lýst við hugtøkum sum vendor lock-in (bundinskapur at veitara), remote access (fjaratgongd), digital rights management (talgild rættindastýring) og kill switch (fjarstýrd sløkking).

Tað er tó skilagott ikki at blanda øll hesi hugtøkini saman: bundinskapur kann vera ein avleiðing av tøkniligari avgerð, meðan ein kill switch er ein ítøkiligur møguleiki at seta eina funktión úr gildi.

Tann grundleggjandi spurningurin er tí: Er hetta ein tænasta, sum tú stýrir og brúkar, ella ein tænasta, sum tú bara sleppur at brúka, so leingi ein annar loyvir tí?

Tað er ein týðandi spurningur um bæði brúkararættindi, búskaparligt vald, trygd og tjóðarfrælsi.

Minnir hetta ikki um BIG BROTHER ?
Tað snýr seg ikki bara um, hvør eigur tøknina, men eisini um, hvør hevur valdið at avmarka hana — og hvør kann taka tað valdið frá eigaranum.

Keldur

1. Starlink í Ukraina: Reuters, 2026.

2. Hernaðarlig fjarstýring: IEEE Spectrum – The Hunt for the Kill Switch.

3. Spreingjandi samskiftisútgerð hjá Hezbollah: Reuters, 18. september 2024.

4. John Deere og umvælingarrættur: U.S. Federal Trade Commission.

5. Prentarar og elektroniskar avmarkingar: HP – Dynamic Security.

6. Dronur og flúgvingaravmarkingar: DJI – FlySafe.

7. Skýntænastur og atgongd til fílar: Google Drive – treytir.

8. Dronur og GPS : - Reuters: Ukraine rushes to create AI-enabled war drones

9. Rakettir, sum missa stýringina : Financial Times – Can the US switch off Europe’s weapons?

Andrass Skaalum
21.10.2026