Peningur og persónligur vinningur tykjast at hava alstóran týdning í politiska valdinum kring heimin. Tað er ikki nakað nýtt, at leiðarar vilja varðveita vald, ávirkan og ríkidømi. Men spurningurin verður álvarsamur, tá ið persónligir og fíggjarligir áhugamál tykjast viga tyngri enn ábyrgdin fyri fólkinum – og tá ið kríggj, oyðilegging og mannalív ikki tykjast vera nóg stór forðing fyri at halda fram.

Vald gevur møguleikar – og freistingar
Tá fólk fáa stórt politiskt vald, fáa tey eisini møguleika at ávirka, hvør vinnur og hvør tapir. Tey kunnu áseta reglur, býta almennar uppgávur út, ávirka vápnaíløgur, orkuavtalur og handilssambond. Um persónligir vinir, familja ella fíggjarligir stuðlar samstundis kunnu fáa fyrimun av hesum avgerðum, verður markið millum almennan áhuga og privatan vinning ógreitt.

Hetta er ein av størstu vandunum við politiskum valdi: at tað, sum eigur at verða brúkt til frama fyri samfelagið, í staðin kann gerast eitt amboð hjá teimum, sum longu hava pengar og ávirkan.

Tí er ikki nóg mikið at spyrja, hvat ein politiskur leiðari sigur seg vilja. Vit mugu eisini spyrja: Hvør fær fíggjarliga ágóðan av avgerðunum? Hvør hevur atgongd til leiðaran? Hvør ber váðan og kostnaðin? Og hvør verður kravdur til svars, tá ið nakað fer galið?

Trump – tá almenn avgerð og privat fíggjaráhugamál møtast
Donald Trump er eitt aktuelt dømi um kjakið um persónlig fíggjaráhugamál hjá einum sitandi forseta. Amerikanskar fíggjarupplýsingar hava víst stórar inntøkur frá kryptoverkætlanum og íløgur í fyritøkur, sum kunnu verða ávirkaðar av politiskum avgerðum hjá stjórnini.

Í oktober 2026 varð eisini greitt frá einari íløgu hjá Trump í skuldarbrøv hjá SpaceX, gjørd fáar dagar áðrenn hann kunngjørdi eina nýggja rúmdarpolitikk. Hví hetta reisir spurningar, er lætt at skilja: Tá ein forseti hevur fíggjarlig áhugamál, sum kunnu verða ávirkað av hansara egnu politisku avgerðum, er neyðugt við gjøgnumskygni og greiðum reglum um hagsmunaárekstrar.

Trump-stjórnin hevur víst aftur, at íløgurnar skapa slíkan hagsmunaárekstur, og sagt, at óheftir fíggjarumsitarar umsita virðisbrøvini. Tað er tí týdningarmikið at skilja ímillum tað, sum er skjalprógvað um íløgurnar, og tað, sum ikki er prógvað um ávirkanina á einstakar politiskar avgerðir.

Men sjálvur spurningurin stendur eftir: Hvussu tryggja vit, at almenn avgerðarmakt ikki verður brúkt – ella tykist verða brúkt – til at verja ella økja um privatan ríkidømi?

Moskva – kríggj, ríkidømi og trúskapur
Í Russlandi eru sambondini millum politiskt vald og stórt ríkidømi eisini væl lýst. Gransking og journalistiskar kanningar hava í fleiri ár víst, hvussu fólk nær Vladimir Putin og russiska valdinum hava bygt upp stórar og ofta ógegnskygdar ognir og fyritøkur.

Eftir fullu innrásina í Ukraina í 2022 fingu summir aktørar í Russlandi møguleika at vinna upp á broyttu búskaparligu støðuna, millum annað tá ið ognir hjá útlendskum fyritøkum vórðu yvirtiknar ella býttar um. Samstundis hevur russiska stjórnin lagt vaksandi fíggjarligar byrðar á vinnulívið fyri at fíggja kríggið. Tað merkir ikki, at allir russiskir ríkir ella allir, sum eru nær valdinum, hava somu leiklut. Men tað vísir, hvussu ríkidømi, trúskapur og politiskt vald kunnu flættast saman í einum skipanarligum sambandi.

Í slíkum skipanum kann ríkidømi gerast ein partur av politiska býttinum: trúskapur gevur atgongd og møguleikar, meðan ósemja kann hava stóran persónligan kostnað.

Og meðan valdshavarar og teirra næstu stríðast um ávirkan, ognir og framtíðar vinning, rinda vanlig fólk prísin. Ukrainar missa hús, familjulimir og framtíðarmøguleikar. Russiskir hermenn og sivilfólk doyggja eisini. Bæði londini bera stóran menniskjaligan og búskaparligan kostnað av krígnum, men tað eru ikki teir ovastu leiðararnir, sum sjálvir standa á hermótinum.

Kríggj kann skapa vinnarar – hóast samfelagið tapir
Kríggj er ikki bara ein hernaðarligur bardagi. Tað er eisini ein stór fíggjarlig tilgongd. Vápn skulu keypast, orka skal útvegast, bygging skal endurskipast, og stórar upphæddir verða fluttar millum fyritøkur, myndugleikar og fíggjarligar áhugabólkar.

Tað er einki óvanligt ella skeivt í sjálvum sær, at fyritøkur vinna pengar á at framleiða vápn, útvega orku ella endurbyggja oyðiløgd øki. Trupulleikin kemur, tá ið vinningurin verður knýttur at korrupsjón, ólógligum avtalum, politiskari favorisering ella avgerðum, sum verða tiknar fyri at tæna ávísum persónum heldur enn almenna áhuganum.

Tá ið stórir fíggjarligir áhugabólkar kunnu fáa ágóða av einum drúgvum stríði, er tað tí avgerandi at hava gjøgnumskygni, óheft eftirlit og greiða ábyrgd. Tað er ikki prógv fyri, at allir leiðarar ella fyritøkur ynskja, at kríggj skal halda fram. Men tað er ein orsøk til at kanna, hvør fær vinningin, hvør ávirkar avgerðirnar, og um friður og endurreisn fáa sama politiska og fíggjarliga raðfestingarpláss sum vápnaframleiðsla og krígsbúskapur.

Tað er ikki bara ein trupulleiki hjá Trump og Putin
Sambandið millum vald og persónligan vinning er ikki avmarkað til eitt land ella eina politiska skipan. Korrupsjón og misnýtsla av almennum peningi kunnu koma fyri í bæði fólkaræðisligum og einaræðisligum londum. Munurin liggur millum annað í, hvussu væl skipanirnar megna at avdúka slíkt, kanna tað óheft og revsa tey, sum bróta lógina.

Í einum fólkaræði eiga fríir miðlar, óheftir dómstólar, eftirlitsstovnar og ein virkin almenningur at kunna seta valdinum mørk. Tá ið hesi eftirlit verða veikjað, ella tá ið trúskapur móti leiðaranum vigar tyngri enn lóg og ábyrgd, økist vandin fyri, at almenn makt verður brúkt til privat endamál.

Tí eigur kritiskur hugburður ikki at vera avmarkaður til politiska mótstøðufólkið. Sama spurning eigur at verða settur, uttan mun til hvør situr við valdið: Hvør fær ágóðan, hvør ber kostnaðin, og hvør kann krevja leiðaran til svars?

Hvat vigar tyngst – pengar, vald ella mannalív?
Tað er lætt at tosa um tjóðartrygd, stórveldisáhugamál, búskaparligan vøkstur og politiskt sjálvræði. Men aftan fyri hesi orð eru menniskju, sum liva við avleiðingunum av avgerðum, tey ikki hava verið við til at taka.

Tá ið kríggj verður sett í verk, verða tað vanlig fólk, sum missa lívið, heimið, arbeiðið og familjuna. Tá ið almennir pengar verða misnýttir, verða tað borgararnir, sum missa møguleikar til heilsurøkt, útbúgving, trygd og eina betri framtíð.

Tí eiga vit ikki at taka politiskar leiðarar eftir orðunum einsamøllum. Vit eiga at meta um teir eftir avgerðunum, teimum fíggjarligu sambondunum, ábyrgdini og avleiðingunum fyri fólkið.

Ein samfelagsskipan, har persónligur vinningur fær størri týdning enn almenn ábyrgd, er ein skipan, sum setur seg sjálva fram um fólkið, hon eigur at tæna.

Vald eigur at vera ein ábyrgd – ikki ein møguleiki at ríka seg. Og eingin politiskur málsetningur eigur at verða brúktur sum umbering fyri at lata mannalív telja minni enn pengar og persónligan vinning.

Andrass Skaalum
15.10-2026